Wie zijn recht wil halen, komt al snel begrippen tegen als rechtbank, hof, cassatie en bestuursrechter. Dit artikel geeft een overzicht van hoe de Nederlandse rechtspraak is georganiseerd, zodat u begrijpt waar uw zaak thuishoort en welke weg die kan afleggen.

Drie soorten recht

De rechtspraak is grofweg verdeeld in drie rechtsgebieden:

• Civiel recht — geschillen tussen burgers en organisaties onderling: contracten, schade, huur, arbeid, familie.
• Strafrecht — de overheid (het Openbaar Ministerie) vervolgt iemand voor een strafbaar feit.
• Bestuursrecht — geschillen tussen burger en overheid: vergunningen, uitkeringen, belastingen, boetes.

Welk gebied uw zaak betreft, bepaalt welke rechter bevoegd is en welke regels gelden.

De eerste aanleg: de rechtbank

Vrijwel elke zaak begint bij een van de elf rechtbanken. Binnen de rechtbank bestaan afdelingen, waaronder de bekende kantonrechter. De kantonrechter behandelt onder meer arbeidszaken, huurzaken en civiele vorderingen tot 25.000 euro. Het voordeel van de kanton: u mag er zonder advocaat procederen.

Grotere civiele zaken, de meeste strafzaken en bestuurszaken worden door andere afdelingen van de rechtbank behandeld, vaak met verplichte procesvertegenwoordiging door een advocaat.

Het hoger beroep: het gerechtshof

Bent u het oneens met het vonnis, dan kunt u meestal in hoger beroep bij een van de vier gerechtshoven. Het hof bekijkt de zaak in beginsel opnieuw — zowel de feiten als het recht — en kan tot een ander oordeel komen. Hoger beroep is dus een volwaardige tweede kans, geen formele controle.

De Hoge Raad en cassatie

De hoogste rechter in civiele en strafzaken is de Hoge Raad in Den Haag. Daar speelt cassatie: de Hoge Raad beoordeelt niet opnieuw de feiten, maar alleen of het hof het recht juist heeft toegepast en de uitspraak goed heeft gemotiveerd. Cassatie vereist een gespecialiseerde cassatieadvocaat.

De Hoge Raad bewaakt zo de eenheid en ontwikkeling van het recht. Zijn uitspraken vormen richtinggevende jurisprudentie waar lagere rechters zich naar voegen.

De bestuursrechters

Het bestuursrecht kent eigen hoogste rechters, afhankelijk van het onderwerp:

• de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State — onder meer omgeving, vreemdelingen en algemene besluiten;
• de Centrale Raad van Beroep — sociale zekerheid en ambtenarenzaken;
• het College van Beroep voor het bedrijfsleven — economisch bestuursrecht.

In het bestuursrecht gaat aan de gang naar de rechter bovendien meestal een bezwaarfase bij het bestuursorgaan zelf vooraf.

Boven de nationale rechter

Boven het Nederlandse systeem staan nog twee gerechten die doorwerken in uw zaak: het Hof van Justitie van de Europese Unie (uitleg van EU-recht) en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg (het EVRM). Een nationale rechter kan vragen aan het EU-Hof voorleggen, en na uitputting van de nationale weg kunt u onder voorwaarden naar Straatsburg.

Hoe een zaak door het systeem loopt

Samengevat is de gebruikelijke route: rechtbank → gerechtshof → Hoge Raad (civiel en straf), of bezwaar → rechtbank → hoogste bestuursrechter (bestuur). Niet elke zaak doorloopt alle stappen; de meeste eindigen al in eerste aanleg, door een uitspraak of een schikking.

In dit portaal kunt u uitspraken van al deze instanties doorzoeken. Aan het ECLI-nummer ziet u meteen welke rechter een uitspraak deed — handig om te beoordelen hoe zwaar die weegt.